و اگر تأثير در روح و اخلاط نيز فقط مىنمايد ، « درجهء دوم » نامند . و اگر در روح و اخلاط و رطوبات ثانيه تأثير مىنمايد ، « درجهء سوم » گويند . و اگر تأثير آن در هر سه باشد و كلّ اعضاء را شامل گردد ، « درجه چهارم » نامند كه نهايت مراتب تأثيرات ادويه است . [ مراتبِ زير مجموعه درجات اربعه ] : و ببايد دانست كه هر يك از درجات را سه مرتبه قرار داده‌اند در عروض ؛ اوّل و وسط و آخر . و كيفيت غالبهء هر يك در اوّل آن درجه بالنّسبة به وسط آن كم‌تر محسوس مىگردد و در وسط آن ، از آن زياده و در آخر ، از همه زياده . و درجهء رابعه در هر مرتبه از كيفيات را در طولِ « سمّ » گفته‌اند و آن شىء را « سمّى » [ گفته‌اند ] ؛ مگر آن كه به حسب صورت نوعيه ، ترياقى باشد . و آن چه اذيت و سمّيت آن در اوّل آن درجه « 1 » باشد ، قابل اصلاح است و آن چه در آخر است اصلاح پذير نيست . و [ مخفى نماند كه ] اين تقسيم و مراتب و درجات كيفيات ، چندان اصلى و حقيقتى ندارد و كلّى نيست ، بلكه اكثرى و استقرائى است نه تحقيقى . [ تبصره ] : و بدان كه مقرّر است نزد حكماء كه شىء حارّ رطب تجاوز نمىكند حرارت آن از درجهء اولى ؛ جهت آن كه اگر تجاوز كند و زايد گردد بر آن مقدار ، فانى مىسازد رطوبت آن را . و لهذا دواى گرم در درجهء دوم است و سوم نيست در اكثر ، مگر يابس . و هر چيز كه حارّ در درجهء سوم و چهارم باشد ، البتّه يابس است در آن درجه . و تأثير سمّيات ، اكثر به صورت نوعيهء خود است كه « خاصيت » مىنامند ؛ به همان معنى كه مذكور شد ، نه به كيفيت محض . و اكثر ادويهء فادزهريهء قويه ، گرم و خشك و يا سرد و خشك مىباشند و همچنين سموم حيوانات سمّيهء قويه ؛ زيرا كه تأثير هر يك از « فاعلتين » - كه حرارت و برودت باشند - با يبوست قوى و شديد مىباشد و با رطوبت ضعيف و ملايم .

--> ( 1 ) . الف : در اوّل درجه آن .